Veel mensen hebben tegenwoordig te maken met angst en depressie. Meer dan 1 miljoen mensen in Nederland nemen antidepressiva. Wereldwijd leiden meer dan 300 miljoen mensen aan depressie [1]. Andere mentale problemen waar mensen last van hebben, zijn algemene angstklachten, paniekstoornissen of fobieën. Angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en worden geassocieerd met immense zorgkosten en een hoge ziektelast. Volgens grote bevolkingsonderzoeken wordt tot 33,7% van de bevolking tijdens hun leven getroffen door een angststoornis [2]. Het is duidelijk dat er een dringende noodzaak is om het welzijn van velen te verbeteren. Naast psychologische ondersteuning en mogelijke voedingssupplementen kan aromatherapie een krachtige ondersteuning zijn om angst te verminderen.

Oorzaken en remedies

Depressie en angst kunnen verschillende oorzaken hebben, zoals traumas uit het verleden, of moeilijke levensomstandigheden. Het kan echter ook zijn wortels hebben in de fysieke conditie. Bijvoorbeeld hypoglycemie, allergieën of een verstoring van de darmbacteriën. Of, een verstoring in neurotransmitters zoals serotonine, dopamine of GABA, bijvoorbeeld als gevolg van chronische stress [3]. In sommige situaties kan het dus heel goed zijn dat supplementen, naast psychologische ondersteuning, de snelste route naar een beter welbevinden kunnen zijn. Bovendien zijn er veel kruiden in de westerse en traditionele Chinese geneeskunde waarvan bewezen is dat ze zeer efficiënte remedies zijn. Hier wil ik me richten op hoe en waarom aromatherapie een effect heeft op de psyche, welke essentiële oliën opvallen voor de behandeling van angst en hoe ze kunnen worden toegepast.

Aroma’s en de psyche

Aromatherapie is het gebruik van essentiële oliën, de sterk geconcentreerde vluchtige organische verbindingen van planten, op een therapeutische manier. Van essentiële oliën is bekend dat ze erg krachtig zijn in het helen van fysieke, emotionele en spirituele onevenwichtigheden. De effecten van de essentiële oliën op de psyche worden getoond in een groeiend aantal klinische onderzoeken. Deze reacties zijn tweeledig. Ten eerste hebben geuren een diepgaand vermogen om levendige herinneringen en emoties op te roepen, die zowel aangenaam als onaangenaam kunnen zijn, en zeer persoonlijk worden ervaren. Ten tweede zijn de minder directe effecten het gevolg van de afgifte van neurochemicaliën, en kunnen variëren van meer focus en verbeterd geheugen tot activerende, anxiolytische en anti-depressieve effecten.

Om de eerste reactie uit te leggen, de reukkolf of bulbus olfactorius, heeft een directe verbinding met twee hersengebieden die een belangrijke rol spelen in emotie en geheugen; de amygdala en de hippocampus. In tegenstelling tot de informatie van al onze andere andere zintuigen, komen geursignalen die door de neus worden vervoerd niet via de thalamus binnen, en worden in het onderbewuste via de hersenschors verwerkt. Dit gebeurt in de pyriforme cortex die de amygdala omvat, bekend om zijn primaire rol in de verwerking van geheugen, besluitvorming en emoties. De reukzenuwen gaan van de piriform cortex naar de orbitofrontale cortex. Hier worden de signalen verbonden met informatie van andere zintuigen en andere delen van het limbisch systeem, zoals de hippocampus [4].

De meer algemene reactie is het gevolg van de afgifte van neurochemicaliën die van invloed zijn op de stemming, en dat kan bijvoorbeeld stimulerend, kalmerend of analgetisch zijn. Het kan tot 20-30 minuten duren voordat deze effecten hun maximale impact bereiken. De reacties worden geïnduceerd door inhalatie, maar ook als gevolg van aanbrengen op de huid, of orale inname. Deze toepassingen van essentiële olie leveren bestanddelen aan de bloedbaan via de longen, de huid of het spijsverteringskanaal. In tegenstelling tot de meeste geneesmiddelen en kruidengeneesmiddelen, kunnen essentiële oliemoleculen de zogenaamde ‘bloed-hersenbarrière’ omzeilen vanwege hun kleine omvang en hun oplosbaarheidsprofiel. Daarom komen ze ook via de bloedbaan de hersenen binnen [5]. Interessant is ook dat we olfactorische receptoren in ons hele lichaam hebben. Volgens recent onderzoek worden deze zeer gespecialiseerde receptoren niet alleen in de neus aangetroffen, maar ook in de testis, de longen, de ingewanden, de huid, het hart en het bloed. Olfactorische receptoren zijn dus eigenlijk chemoreceptoren, actief in al onze weefsels, met veelbelovende toepassingen in de gezondheidszorg die nog ontdekt moeten worden [6].

Aromas als behandeling voor angstklachten

Het is bekend dat veel essentiële oliën effectief zijn als een behandeling tegen angst en depressie. Interessant is dat wetenschappelijk onderzoek depressie en angst ook in verband brengt met een verandering in het vermogen om te ruiken. Het is niet ongewoon voor mensen die hun reukvermogen verliezen, een aandoening genaamd anosmia, om depressief te worden. En mensen met depressie en andere aandoeningen die verband houden met de hersenen, zoals Alzheimer, hebben vaak een verminderde reukzin [4]. Het regelmatig ruiken van essentiële oliën met geurtraining verbetert het vermogen om te ruiken. Het is daarom waarschijnlijk dat in feite alle essentiële oliën enige hoeveelheid anti-depressieve eigenschappen hebben.

Er zijn natuurlijk een aantal essentiële oliën die bijzonder geschikt zijn om angst en depressie te behandelen, waarvan klinisch bewezen is dat ze kalmerende, kalmerende en antidepressieve eigenschappen hebben. Professor Paolo Rovesti van de universiteit van Milaan was een pionier in onderzoek naar dit onderwerp. Hij onderzocht combinaties van bergamot, jasmijn, neroli, citroenverbena, limoen, roos, violet, majoraan, cypres en petit grain essentiële oliën, deed onderzoek bij verschillende psychiatrische klinieken en rapporteerde groot succes [7]. Dr. T. Miller en G. Mojay, beoefenaars van de natuurgeneeskunde en klinische aromatherapie, presenteerden verschillende essentiële oliën die ze met succes gebruikten ter behandeling van angst bij Botanica 2018. Zij bevelen het gebruik van palo santo, ylang ylang, vetiver, citroengras, bergamot, sinaasappel, spijklavendel, echte lavendel, geranium, rose otto en sandelhout aan, onder andere [8].

Het boek, De Neus van Eva Heuberger, Iris Stappen en Regula Rolf von Rohr, geeft een diepgaande uitleg van ons reukvermogen, de link tussen geur en emotioneel welbevinden en praktische en effectieve toepassingen van aromatherapie in klinische omgevingen. Regula Rudolf von Rohr introduceerde aromatherapie in de universitaire psychiatrische kliniek (UPK) van Bazel in 1996. In Zwitserland is het werken met essentiële oliën in de psychiatrie van de afgelopen 20 jaar standaard geworden. Het doel van aromatherapie in deze klinische setting is om de kwaliteit van leven van psychiatrische patiënten te verhogen, ondanks hun psychiatrische ziekte of crisis. Een belangrijk aspect is zelfredzaamheid, zodat patiënten in toenemende mate verantwoordelijk zijn voor de voorbereiding en toepassing van hun behandeling. In het boek belichten ze het gebruik van essentiële oliën zoals zoetoranje, engelwortel, grapefruit, tonka, nardus, bergamot en neroli, onder andere [4].

Een selectie van anxiolytische essentiële oliën

Naar aanleiding van de bovenstaande aanbevelingen, wil ik enkele van de genoemde essentiële oliën bespreken, en enkele van de bestaande klinische onderzoeken over hun anxiolitische en anti-depressieve werkzaamheid benoemen.

Bergamot (Citrus bergamia)

Bergamot is een citrusolie en is mogelijk een hybride tussen bittere sinaasappel en citroen. Bergamot wordt bijna uitsluitend verbouwd in een smalle kuststrook in het zuidelijke deel van Calabrië, Italië. De essentiële olie komt tot uitdrukking in de schil van de vrucht. Het heeft een groene, fruitige en citrusachtige geur. Bergamot essentiële olie wordt aangehaald als analgetisch, anti-depressief, antimicrobieel, antiseptisch, kalmerend, naast andere acties. Het is klinisch bewezen dat het werkt als een anxiolyticum. Een onderzoek met 109 patiënten ontdekte bijvoorbeeld dat Bergamot effectief was in het verminderen van pre-operatieve angst [9].  Algemeen staat Bergamot bekend als een emotionele stabilisator, die angst, negatief denken en depressie vermindert. [10]

Geranium (Pelargonium graveolens)
De Pelargonium-soorten komen oorspronkelijk uit Zuid-Afrika en zijn al in 1600 in Europa geïntroduceerd. Geranium olie wordt door stoomdistillatie uit de bladeren en takken geproduceerd. Over het algemeen heeft geranium olie een zoete, kruidachtige geur. Het is klinisch bewezen dat geranium essentiële olie analgetisch, antidepressief, antimicrobieel en anxiolytisch is. Studies hebben bevestigd dat inademing van geranium essentiële olie zeer effectief is bij het verminderen van angst [11]. Anekdotisch wordt gezegd dat het een gevoel van kalme kracht en veiligheid opwekt en zowel op chronische als acute angst werkt[10].

Lavendel (Lavendula angustifolia e.a.)

Lavendel komt oorspronkelijk uit het Middellandse Zeegebied, maar kent ongeveer 30 soorten die over de hele wereld groeien. Het wordt geproduceerd door stoomdistillatie van de bloeiende toppen en stengels van de lavendelplant. De kenmerken variëren per soort, maar het is over het algemeen vers, bloemig, kruidachtig en zoet. De anxiolytische eigenschappen van lavendel zijn bekend. Een Japans team ontdekte bijvoorbeeld dat lavendula angustifolia stress kan verminderen, of het centrale zenuwstelsel juist kan activeren, afhankelijk van de status van de ontvanger [12]. Het is gebleken dat de afbraak van tryptofaan, de voorloper van serotonine –  een neurotransmitter die ook het gelukshormoon wordt genoemd – in menselijke bloedcellen wordt onderdrukt [13]. Lavendel is verder, onder andere, analgetisch, anticonvulsief, antidepressief, krampstillend, zenuw versterkend, en herstellend. [10]

Neroli (Citrus x aurantium)

Neroli wordt geproduceerd in het zuiden van Frankrijk, Italië, Tunesië, Marokko, Haïti, Guinee, de Comoren en Algerije. Het wordt geproduceerd door stoomdistillatie van de bloemen van de bittere of zoete sinaasappelboom. Het heeft een zeer delicate florale topnoot en wordt beschouwd als een van de meest effectieve kalmerende en anti-depressieve essentiële olien in de aromatherapie. Het is bewezen dat het bij vrouwen in de menopauze stress en bloeddruk verlaagt en het libido verhoogt [14]. In een in vivo onderzoek werd bevestigd dat inhalatie van neroli een vergelijkbaar anxiolytisch effect heeft als het anxiolytische medicijn Xanax [15]. Neroli is verder onder andere een zenuwontspanner, neurocardiacum, anxiolyticum, antidepressivum, huid ontstekingsremmer [10].

Vetiver (Vetiveria zizanoides)

Vetiver is inheems in Noord-India. Het wordt geproduceerd door stoomdistillatie van de wortels van dit lange, perenniale gras. De geur is zoet, houtachtig en aards. Een in vivo onderzoek met ratten bevestigde dat de inhalatie van Vetiver-olie anxiolytisch-achtige activiteit vertoonde [16]. Anders dan anxiolytisch wordt het klinisch ondersteund als ontstekingsremmend, insecticide, kalmerend en tonisch. Het wordt beschouwd als een krachtig herstellend middel voor meerdere lichaamssystemen en gunstig voor slapeloosheid en depressie, maar er is nog beperkt klinisch onderzoek.

Zoete sinaasappel (Citrus sinensis)

De meeste zoete sinaasappel essentiële olie komt uit Israël, Brazilië, Noord-Amerika en Australië. Zoete sinaasappel essentiële olie wordt geproduceerd door koude persing van de schil van de oranje vrucht. Het heeft een frisse citrusgeur. Het voordeel van citrusoliën, en met name zoete sinaasappel, is dat bijna iedereen deze geur erg prettig vindt. Het is succesvol gebruikt in combinatie met citroen en bergamot als ondersteuning voor patiënten die hun anti-depressieve medicijninname verminderen en beëindigen [17]. Er is ook een reeks klinische onderzoeken die de voordelen van deze olie aantonen voor patiënten met angstklachten, bijvoorbeeld om angstgevoelens in een tandheelkundige wachtkamer te verminderen. Citrusoliën zijn over het algemeen bekend als opbeurend en kunnen helpen om stress, angst en depressie te verlichten.

Toepassingsmethoden

Paolo Rovesti van de universiteit van Milaan heeft de essentiële oliën rondom patiënten bespoten als zenuwstimulans of slaapmiddel. Directe inhalatie is echter efficiënter dan indirecte inhalatie van een diffuser of spray. Volgens onderzoek van N. Singer was het gebruik van een essentiële oliemengsel van lavendel, mandarijn en vetiver significant effectiever met directe inhalatie dan wanneer het als een kamerspray werd gebruikt. De resultaten toonden een hoger meetbaar effect op stressgerelateerde fysiologische parameters (hartslag, bloeddruk en cortisolwaarden) en stemming. [17]

In de klinische setting van de universitaire psychiatrische kliniek (UPK) van Bazel worden verscheidene toepassingen gebruikt voor patiënten, zowel door inhalatie als op de huid. Wanneer essentiële oliën op de huid worden aangebracht bij UPK, wordt een mengsel van maximaal 3% concentratie in een draagolie gebruikt. Toepassingen bij UPK variëren van inhalatie van een gepersonaliseerd mengsel uit een geurflesje (voor alledaagse thema’s) tot toepassing met een roller met therapeutische parfum, toepassing op lichaamsdelen zoals een voetmassage en ook voetbaden, complete baden en nekkompressen.

Ook is de perceptie van geur van groot belang, onaangename geuren worden simpelweg door de hersenen afgewezen, en krijgen niet dezelfde toegang tot het zenuwstelsel. Mengsels van etherische oliën zijn prettiger dan enkelvoudige oliën en zijn daarom een betere keuze [7]. Ten slotte is het belangrijk op te merken dat het altijd wordt aanbevolen om essentiële oliën te gebruiken onder begeleiding van een professional, en dat de kwaliteit van de gebruikte oliën een grote invloed heeft op de therapeutische werkzaamheid.

Bronnen

1. Depression Fact Sheet, WHO
http://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression

2. B. Bandelow et al. Epidemiology of anxiety disorders in the 21st century, 2015.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4610617/

3. Rineke Dijkinga. Voeding, ons vergeten brein medicijn, lecture 17 November 2018.

4. E. Heuberger, I. Stappen et al. De Neus, Het orgaan dat veel meer invloed heeft op onze gezondheid dan we denken, 2018.

5. R. Tisserand. How essential oils work in the body: Inhalation and the brain, 2016.

6. Désirée Maßberg and Hanns Hatt, Human Olfactory Receptors: Novel Cellular Functions Outside of the Nose, 2018.

https://www.physiology.org/doi/abs/10.1152/physrev.00013.2017

7. K.G. Stiles. The Essential Oils Complete Reference Guide: Over 250 Recipes for Natural Wholesome Aromatherapy, 2017. 

8. Dr T. Miller and G. Mojay. Anxiety: Naturopathic and TCM Aromatic Therapeutics, Botanica2018, lecture 3 September, 2018.

9. NI CH et al.The anxiolytic effect of aromatherapy on patients awaiting ambulatory surgery; a randomised controlled trial, 2013.

10. S. Battaglia. The Complete Guide to Aromatherapy, 2018.

11. Anxiety reduction by aromatherapy; anxiolytic effects of inhalation of geranium and rosemary. Morris N. et al, 1995.

12. Takahashi et al. Effects of inhaled lavender essential oil on stress-loaded animals: changes in anxiety-related behavior and expression levels of selected mRNAs and proteins, 2012.

13. Gostner et al. Lavender oil suppresses indoleamine 2,3-dioxygenase activity in human PBMC, 2014.

14. Choi SY et al. Effects of inhalation of essential oil Citrus aurantium L on menopausal symptoms, stress and oestrogen in post menopausal women: a randomised controlled trial, 2014.

15. Chen YJ et al. Inhalation of Neroli essential oil and its anxiolytic effects, 2008.

16. Saiyudthong S. et al. Anxiety like behaviour and c-fos expression in rats that inhaled essential oil, 2015.

17. Komori, T et al. Effects of Citrus fragrance on immune and depressive states, 1995.

18. Singer, N. & Schneider, R. Practically relevant stress relieving effects of olfactory stimuli delivered by a specially formulated odour inhaler (AromaStick®): Overview of an initial series of studies testing different boundary conditions, 2017.